Στην Ξάνθη συντελείται κατά το δεύτερο μισό τοῦ 19^ου αἰώνα ἀνοικοδόμηση πού τροφοδοτείται ἀπό τα εἰσοδήματα πού ἀποφέρει το ἐμπόριο τοῦ καπνού. Ἡ ἀνέγερση τῶν μεγάρων τῶν πλούσιων ἐμπόρων τοῦ καπνού γίνεται σύμφωνα με τον συρμό τῆς ἐποχῆς, ἀλλά με τη βοήθεια μετακλητών, κατά κανόνα, ἀρχιτεκτόνων.

Ἡ σχεδίαση καί ἡ πραγματοποίηση μιᾶς ὄψης ἑνός ἐκλεκτικιστικοῦ κτίσματος ἀπαιτεῖ γνώσεις καί δεξιότητες πού οἱ ἁπλοί ἐμπειροτέχνες καί οἱ ἁπλοί τεχνίτες δέν διαθέτουν. Ἔτσι, τά ἀρχοντικά τῶν ἐμπόρων τοῦ καπνού τῆς Ξάνθης συνοψίζουν τις ἀρχιτεκτονικές ἀντιλήψεις τῆς ἐποχῆς, ἀλλά καί σηματοδοτοῦν τό τέλος τῆς παραδοσιακῆς ἀρχιτεκτονικῆς στήν Ἀνατολή.

Χαρακτηριστικό δεῖγμα ἐκλεκτικισμοῦ στήν Ξάνθη εἶναι τό ἀρχοντικό Ἰσαάκ Δανιήλ στήν ὁδό Ἐλευθερίου Βενιζέλου, τό λεγόμενο “Μεγάλο Σπίτι” (Grande Maison) Εἶναι ἕνα τεράστιο κτίσμα τῶν ἀρχῶν τοῦ 20^οῦ αἰώνα πού θέλει νά ἐντυπωσιάζει.
Χαρακτηριστική εἶναι ἡ μέχρι ὑπερβολῆς χρήση διακοσμητικῶν στοιχείων, ὅπως τό κόκκινο τοῦβλο, οἱ ψευδοκίονες καί οἱ σιδεριές. Τά βαριά σκοῦρα χρώματα καί ἡ ὑπερβολή τῆς κατασκευῆς παραπέμπουν σέ γοτθικά περιβάλλοντα τῆς Βόρειας Εὐρώπης καί στή νεο-γοτθική ἀρχιτεκτονική τοῦ ρομαντικοῦ κινήματος.

Δεῖγμα ἐκλεκτικισμοῦ ἀποτελεῖ καί τό ἀρχοντικό Ὀρφανίδη πού σήμερα στεγάζει τό Δημαρχεῖο Ξάνθης. Πρόκειται γιά συμμετρική κατασκευή μέ τετράγωνο ἀέτωμα καί ἐπένδυση μέ πλάκες ροδίζουσας πέτρας τοῦ λατομείου τῆς Μάνδρας τῶν Ἀβδήρων. Στό ἰσόγειο κυριαρχοῦν βαριές πόρτες, τῶν ὁποίων οἱ παραστάδες ἔχουν ὕφος ρωμανικό. Τό ἐσωτερικό διατάσσεται γύρω ἀπό τεράστια σάλα στόν ὄροφο στήν ὁποία ὁδηγεῖ μεγάλη μνημειακή διπλή σκάλα. Ἐσωτερικά ὑπάρχει ἀφθονία ἀπό σιδεριές καί γύψινες διακοσμήσεις.

Ἐκλεκτικιστικά εἶναι καί τά κτήρια ἐν σειρᾶ πού ἀνήγειραν οἰκογένειες καπνεμπόρων. Τέτοια εἶναι καί τά τέσσερα κτήρια τά ὀνομαζόμενα Μιχαλογλέικα πού ἀνήγειρε ὁ καπνέμπορος Ἰωάννης Μιχάλογλου στήν ὁδό Ἁγίου Βλασίου. Εἶναι συμμετρικές κατασκευές μέ διακόσμηση μέ πλίνθους κατά τά πρότυπα τῆς ἀγγλικῆς ἀστικῆς κατοικίας. Οἱ στεγασμένες εἴσοδοι ὑποστηρίζουν μεγάλα μπαλκόνια μέ διακόσμηση ἀπό τοπικές σιδεριές. Δείγματα χαρακτηριστικοῦ ἐκλεκτικισμοῦ ἀποτελοῦν τά τρία σπίτια πού βρίσκονται στή σειρά στήν ὁδό Ἀντίκα καί ἀνεγέρθηκαν τή δεκαετία τοῦ 1870 ἀπό τήν οἰκογένεια Κουγιουμτζόγλου. Τό πρῶτο ἀπό αὐτά ἀποτελεῖ κομψή κατασκευή πού ἐμπνέεται ἀπό τή ρωμανική ἀρχιτεκτονική τῆς Κεντρικῆς Εὐρώπης. Στεγάζει σήμερα ὑπηρεσίες τοῦ Δήμου Ξάνθης. Τά δύο ἑπόμενα εἶναι πανομοιότυπα καί σχεδιάσθηκαν ἀπό Ρῶσσο ἀρχιτέκτονα μέ ἄφθονη χρήση πλίνθινης διακόσμησης.

Χρησιμοποιοῦνται σήμερα ἀναστηλωμένα ὡς λαογραφικό Μουσεῖο τῆς ΦΕΞ. Ἐκλεκτικιστικῆς ἀρχιτεκτονικῆς εἶναι καί τό μέγαρο Χασηρτζόγλου στήν ὁδό Ἐλευθερίου Βενιζέλου, ὅπου λόγια στοιχεῖα συνθέτουν συμμετρική κατασκευή πού στεφανώνεται ἀπό μεγάλο ἀέτωμα. Εὐρεία χρήση ἐκλεκτικιστικῶν στοιχείων γίνεται καί στήν περιοχή τῶν καπναποθηκῶν ὅπου τά ἀετώματα πολλῶν ἀπό αὐτές ἐπιλέγουν ποικίλες διακοσμήσεις καί ὅπου τά κτήρια τῶν γραφείων καί τῶν κατοικιῶν τῶν καπνεμπόρων ἀκολουθοῦν πιστά τήν ἐκλεκτικιστική ἐπιλογή. Χαρακτηριστικό δεῖγμα εἶναι τό μέγαρο γραφείων καί κατοικία στή συνοικία Δώδεκα Ἀποστόλων πού σήμερα χρησιμοποιεῖται ὡς νηπιαγωγεῖο.
Αναφερόμενοι μεγάλοι καπνέμποροι (8):

• [Ισαάκ] Δανιήλ
• [Παναγιώτης] Στάλιος
• [Ευρυπίδης] Χασηρτζόγλου
• Μιχάλογλου
• Κουγιουμτζόγλου
• Ορφανίδης
• Καραδήμογλου
• Μπλάτσιος
  • Αρχιτεκτονικά στοιχεία: αετώματα, σιδεριές, παραστάτες, ψευδοκίονες, στέγαστρα, μετώπες
  • Λεπτομέρειες:
  • Πηγή: oldxanthi.blogspot.com
  • Το κείμενο είναι στην παλιά γραφή (πολυτονικό σύστημα) – καταργημένη τώρα_

Ριρίκα

• Το τραγούδι αυτό είναι μεταγενέστερο κατά μία 10ετία από την αρχή της ακμής της Ξάνθης ωστόσο είναι αντιπροσωπευτικό καθώς η ακμή είχε και διάρκεια και η πορεία της ήταν εξελικτική προς την οικονομική ευρωστία της πόλης και της περιοχής γενικότερα.

Ριρίκα 

Της Ριρίκας το τραγούδι το ονομαστό,
είναι ξακουστό και πολύ γνωστό
στη σκηνή σαν τραγουδάω με σουξέ και bis
έλα να την δεις θα ευχαριστηθείς.

Στο πάλκο σαν προβάλλω, έχω σουξέ μεγάλο
ποδάρι, σκέρτσο, νάζι καθένας τη θαυμάζει
με πόθο με κοιτάζει κι όλο μου τραγουδεί:

Ριρή, Ριρή, Ριρίκα
εσύ `σαι πράμα παιδί μου γερό.
Αχ όποιος νιώσει του φιλιού σου λίγη γλύκα
θα το θυμάται Ριρίκα για καιρό,
αχ όποιος νιώσει του φιλιού σου λίγη γλύκα
θα το θυμάται Ριρίκα για καιρό.

Η Ριρίκα ξελογιάζει κάθε γνωστικό
είν’ μοναδικό λένε θηλυκό
μπρος σ’ αυτήνε μούντζες να `χει η Μαρί Σουαζί
όλοι σαν χαζοί μου το λεν μαζί.

Μα η πρόσοχή της όλη είναι στο πορτοφόλι
λουλούδια μου πετάνε, με πόθο με κοιτάνε
το μάτι μου σφαλάνε κι όλο μου τραγουδούν:

Ριρή, Ριρή, Ριρίκα
εσύ `σαι πράμα παιδί μου γερό.
[Που ξεπερνάς τη Κοτοπούλη τη Μαρίκα
εις το τραγούδι, στα σκέρτσα, στο χορό
Που ξεπερνάς τη Κοτοπούλη τη Μαρίκα
εις το τραγούδι, στα σκέρτσα, στο χορό]

1. Προπολεμικό τραγούδι 1930: στίχοι Γιάννης Πρινέας Μουσική Στάθης Μάστορας Τραγούδι Μαρίκα Κούρμη ↩︎

Στο Αρχοντικό του Μάνου στη Ξάνθη

Μάνος Χατζιδάκις – Μουσικοσυνθέτης – Τα πρώτα χρόνια